خانه / گوناگون / بررسی تزئینات جلد قرآن در دوره‌های مختلف

بررسی تزئینات جلد قرآن در دوره‌های مختلف

-تزئینات-جلد-قرآن-در-دوره‌های-مختلف-1-300x197

« جلد به آنچه از جنس مقوا و جز آن كه متن كتاب را فرا گيرد گفته می‏شود. در مورد تاريخچه جلد و جلدسازی در دوران قبل از اسلام می‏توان گفت كه تا قرن دوم بعد از ميلاد مسيح كتاب به شكلی كه امروزه می‏شناسيم وجودنداشت و كتاب‏ها از ورقه‏های پاپيروس به شكل لوله‏ای ساخته می‏شد. پس از اين‏كه ايرانيان توفيق‌يافتند برای نوشتن، اوراق نازك پوست و ديبه و سپس كاغذ فراهم سازند، اوراق را به شيرازه می‏بستند و بااين نحوه آنها به هم متصل می‏شدند و سپس برای محافظت از آنها هر كدامشان را درون محفظه‏های اختصاصی از چرم و چوب و فلز قرار می‌دادند و اين محفظه‏ها را گوهرنشان و تزيين می‏كردند.
در زمان ساسانيان علاوه‏بر جلدهای چرمين، جلدهای زری هم متداول بوده‌است و هم‏چنين بر روی چرم جلدها با صدف نيز كار می‏كردند. در كاوش‏های علمی كه در «تورفان» انجام شده اوراق رسايلی از كتاب مانی و قطعات جلد چرمی آن كتاب به‌دست‌آمده كه با مهارت تمام ساخته‌شده كه نشان‏دهنده توجه هنرمندان تورفان به آرايش جلد كتاب است.

در دوران اسلامی از نظر خاستگاه، جلد كتاب‏ها را می‏توان به چهار دسته تقسيم كرد:
جلدهای ايرانی
از جلدهای دوره اسلام در ايران تا زمان حمله مغول چيز چندانی باقی نمانده‌است و فقط تكه‏ای از جلد قرآنی است كه در مسجد جامع نايين پيدا شده و احتمالاً مربوط به سده هفتم هـ.ق / سيزدهم م است. دوران اوج اعلای جلدآرایی ايران، دوران تيموری بود و علاوه‏بر هرات، پايتخت تيموريان، شهرهای مرو، سمرقند، بلخ، مشهد و نيشابور نيز سهم شايان‏توجهی در اوج اعتلای اين هنر داشتند. در اين دوره رويه اكثر جلدها از چرم بز قهوه‏ای، طلاكوب يا مهركوب ساخته می‏شد كه در قرن پيش از آن نيز رايج بود و حاشيه‏ها مانند بسياری از جلدهای عرب قلم‏كاری می‏شد و برای تزيين گوشه‏ها و يا زمينه‏های متنوع‏تر از مهر استفاده می‏شد. عموماً جلد رو و پشت را به يك سبک تزيين می‌كردند ولیمعمولاً جلد پشت ساده‏تر بود. روی اين جلدهای داخلی كه معمولاً از چرم روشن‏تر تهيه می‏شد، نفيس‏ترين نمونه‏های منبت‏كاری با چرم انجام‌شده‌است. مكتب هرات ترسيم مناظر و حيوانات واقعی و افسانه‏ای را كه غالباً خاور دور الهام‏بخش آن بود، در تزيين جلد كتاب معمول‌ كرد.

جلدهای مدالی از قرن شانزدهم به بعد رايج‏ترين نوع بودند و شكل مدال‏های تزيينی در قرن چهاردهم مدور يا كثيرالاضلاع بود و در قرن پانزدهم و شانزدهم شكل نوک‌تيز آن بيشتر به كار می‏رفت. يكی از دستاوردهای جلدسازان ايرانی، تكميل فن نقاشی روی مقوای خمير كاغذ و پوشاندن آن با روغن جلا بود كه به اين نوع جلد، جلد لاكی گفته می‏شد و در قرن شانزدهم و هفدهم ميلادی در مراكزی چون اصفهان و تبريز و در بين صفويان رايج شد

جلدهای عرب
به‏طور كلی اين جلدها نسبت به جلدهای ايرانی و ترک، بسيار ساده‏تر بودند و جز طلا از رنگ ديگری در تزيينات آنها استفاده نمی‏شد و نقوش آنها عبارت بودند از نقوش هندسی و گره‏بندی و نقوش درهم‏بافته. اما در عصر مماليک و در قرن ۱۵ ميلادی تزيينات روی جلدها بسيار به هم شباهت داشتند و عموماً استفاده از نقوش پيچک بسيار متداول بود.

جلدهای ترک
اين جلدها در آغاز پيدايش، به شدت تحت‏تأثير سبک‏های تزيينی ايرانی قرار داشتند و اين تأثيرپذيری تا قرن هفدهم كه ترک‏ها سبكی خاص را پروردند ادامه يافت. اين جلدها تحت‏تأثير سبک جلدهای ايرانی دارای مدال ميانی (ترنج) و گوشواره (لچک) و يك حاشيه مزين بودند ولی اكثراً از نقوش و تركيب رنگ‏های خاص استفاده می‏كردند و در دوره‏های بعد (قرن ۱۸م) جلدهای ترک تحت سبک و سياق غربی قرار گرفتند و حتی از نظر قطع و قواره تغيير كردند و فاقد لبه برگردان به سبک اسلامی شدند.

جلدهای هندی
همه اين جلدها متعلق به قرن ۱۹م هستند ولی به سبکجلدهای ايرانیقرن ۱۶ و ۱۷م تزيين شده‏اند و روی جلدها محل اتصال قالب نقش‏كوبی پيداست. رنگ‏های عمده در اين جلدها رنگ آبی و طلايی است و در همين زمان در كشمير جلدهای لاكی (روغنی) به سبک جلدهای لاكی ايرانی ساخته می‏شد. »

دیدگاهتان را ثبت کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شدعلامتدارها لازمند *

*

bigtheme